Redditus:
§. IV.
De Ortographia Lapponica Leemiana, atque Ortographia Ungarorum.Dum de ortographia Lapponica Leemiana loquor, nemo putet, me Viri ęstimatissimi, & de publica Lapponum re optime meriti, laudibus velle derogare; labores ipsius, quos in excolendam hanc Gentem, seu decennali opera, seu editis libris impendit, (*) magnis semper pręconiis celebrabuntur. Interea nec ipse Cl. Author Grammaticam suam ita ab omni nęvo absolutam arbitratur, ut non essent aliqua, quę ipse mutasset, aut mutata certe cupivisset, si aptioribus ad eam concinnandam subsidiis fuisset instructus. Sane, si vel tenuem Ungaricę ortographię habuisset notitiam, aut, si ei Ungarorum Grammaticas obtinere contigisset, nullus dubito, alia longe forma, atque figura Grammaticam Lapponicam exscripturum fuisse. Sed hoc in tanta terrarum, mariumque intercapedine vix optare, taceo sperare licuit! pace itaque Cl. Authoris dicta sint, quę seu de ortographia, seu de Grammaticę ipsius regulis in sequentibus adferentur. (*) Inter alia eminet opus ejus de Lapponibus Finmarchię, in quo vitam, moresque eorum recenset, & imaginibus ęrt incifis illustrat, Hafnię anno MDCCLXVIII. Danico, simul & Latino idiomate editum in quarto.In ortographia sua utitur D. LEEM vocalibus quinque a. e. i. o. u. Diphtongis vero (numero sane ingenti) triginta novem, nempe: aa, ae, ai, au, ee, ei, eu, ia, iaa, iae, iai, iau, ie, iee, iei, ieu, ii, io, ioe, ioi, iou, iu, iui, iuo, oa, oaa, oaai, oe, oi, ou, ua, uaa, ue, uei, ui, uo, uoi, uou, uu. Unde vocales cum diphtongis sumptę numerum XLIV. adęquant, consonantibus non ultra XVII. existentibus. Hac voces Lapponicas exscribendi methodo necessario factum est, ut non solum vocabula, sed lineę integrę, imo totę paginę vocalibus litteris complerentur, prout obiter libros Lapponicos inspicienti patebit. Quę res pręterquam quod scriptori, breves voces multis litteris exscribere coacto, tędium pariat, editori apud typographum augeat sumptus, lectori quoque molestiam causat a me minime prętereundam. Cum enim Lector videat in plerisque vocibus tres, quatuor, imo etiam quinque vocales juxta se positas, ambiguus hęret, quęnam vocalem suum fonum retineat? quę cum pręcedenti, aut subsequenti in diphtongum coalescat? & quod inde consequitur: An vox duarum, an trinum, an quatuor Syllabarut sit? e. g. in voce Vuoigi (butyrum) merito dubitabit, an sit quatuor Syllabarum: Vu-o-i-gi? an trium: Vuo-i-gi? an duarum? Vuoi-gi? Ego ex ore Lapponum didici esse Syllabę unius, & pronunciari eodem plane modo, quo apud Ungaros Vaj, (butyrum). Sic in voce Zhioaarve, (cornu) dubitabit itidem, an sit Syllabarum quatuor, legique debeat Zhi-o-aar-ve? an trium: Zhio-aar-ve? an duarum, Zhi o-aar-ve? Ungari unica Syllaba efferunt, dicendo: Szarv (cornu) Pari ratione in aliis multis vocibus, litterę vocales acervatim, ut ita dicam, junctę vix extricabili labyrintho lectorem involvunt, nisi jam ante vocabulorum omnium, adeoque linguę ipsius Lapponicę gnarus esse supponatur. Juventuti pręsertim e litteris syllabas formare discenti, laborem gravem nimium causari in propatulo est. Congitanti vero mihi, unde potissimum hęc tanta vocalium multitudo oriretur? hę causę in mentem venerunt. Primo: Quia Idioma Lapponicum natura sua valde vocale, & sonorum, vocibus abundat, quę pluribus vocalibus, quam consonantibus constant. Vocales pręterea tam vario, tam multiplici sono enunciantut ab hac gente, ut ad ipsorum sonos exprimendos ordinarię Latinorum vocales, atque diphtongi minime sifficiant. Hinc D. FIELSTRÖM in Grammatica sua pro Lapponibus Svecię, utitur vocalibus Novem: , & Diphtongis quindecim
,
. Grammatica autem Fennica habet vocales 8. diphtongos sedecim. Secundo: Quia D. LEEM ad exprimendos quosdam vocalium sonos Lapponibus proprios, utitur eadem vocali duplicata: aa, ee, ii, &c. Hic modus diversos vocalium fonos exprimendi, licet bonus sit in Idiomate, in quo concursus diversarum vocalium est rarior, ut e. g. in lingua Danica; in Idiomate tamen valde vocali, hoc est: in cujus vocibus multę, & varię, & juxta se positę vocales alioquin occurunt, ista vocales a se distinguendi ratio adhiberi non potest, quin magnę molestię Lectori creentur. Tertiam causam esse adverti, quia D. LEEM sonum certum, quarundam consonantium, quem Ungari liquescentiam appellant, exprimit adjecta iisdem consonantibus littera i, vel je. Ubi quidem littera j, non est vocalis, neque cum pręcedente consonante syllabam efficit, sed solum ostendit, illam enunciari debere paulo aliter, quam apud alias gentes efferri solet. Quemadmodum ergo, hę liquescentes consonantes frequentissime apud Lappones occurrunt, ita in ortographia Leemiana littera quoque i frequenter nimis comparet. Sic, e. c.
Quoties litera N apud Lappones liquiscit, ei adjungit litteram i, in voce Niaalom (Lambo) littera i non sonat, neque vox trium est syllabarum, sed solum duarum Niaa-lom. Ungari, ut dein ostensurus sum, scribunt: Nyalom, (Lambo) idem facit D. LEEM quoties littera G initio vocis liquescit. Unde Gięrmom (usum rationis aquiro) est duarum syllabarum littera i non sonante; Ungari scribunt Gyermek, significantque (Puerum), seu, qui usum rationis acquirit. Quodsi littera G liquescat in fine vocis, pręter litteram i alium adhuc vocalem adjungit LEEMIUS, ut: vagie (vallis). Ungaris vallis vocatur Völgy. Pręter litteras N, & G apud Lappones liquescunt etiam, T & L, non minus quam apud Ungaros. Sed harum Linquescentiam non satis advertisse videtur D. LEEM, pręsertim quod litteram L concernit. Ad exprimendum sonum litterę S, qui apud Lappones profecto varius est, dum ventum esset, tantam difficultatem sentit D. LEEMIUS, ut in hęc verba prorumpat. "Difficultas ortographię Lapponicę, atque elocutionis oritur pręcipue ex forti sibilo, & aspiratione litterę S, quę in multis vocibus occurit, & ita frequenter, ut non tantum in eadem voce bis redeat, sed etiam in eadem syllaba bis reperiatur. Nec optimus, inquit, Magister capax est, idioma Lapponicum ita exscribendi, ut ipsius litterę omnimode, & tam exacte respondeant enunciationi Lapponum, ut lector exinde possit pronunciare vocabula Lapponica recte, & prout a Lapponibus pronunciantur." Quod si ita est, optimos sane ortographię Magistros Ungariam habuisse oportet, cum experientia mea didicerim, nullam enunciationem Lapponicam quantumcunque D. LEEMIO difficilis appareat, reipsa esse tam difficilem, ut non ab Adolescente quovis Ungaro, scriptionis (ut sunt plerique omnes) gnaro, prompte in chartam conjici posset, & adeo accurate, ut quandocunque libuerit, eam iterum e charta enunciaturus sit sono plane Lapponico. An autem etiam alter quiscunque, non Ungarus, vocem sic scriptam, ita, prout Ungarus, enunciaturus sit? equidem vadem me non interpono. Sed redeamus ad nostra. D. LEEM litterę S eundem sonum tribuit, quem apud Latinos habet. Sh, vel Zh vocat sibilum cum aspiratione, & in medio vocum, nihil interesse dicit discriminis, initio tamen vocum litteris Zhi particularem enunciationem tribuit, & distinctam ab Shi, quęnam autem illa sit? non exponit. Denique distinctionem facit inter dzhi, & tzhi usu discendam. Ex his autem iterum patet, litteram i in exprimendo sono Shi, Zhi, dzhi, tzhi, suo modo esse superfluam, & nihil aliud pręstare, quam numerum vocalium, & oriundam inde confusionem augere. An autem malo huic remedium adferri possit, & debeat? ad me omnium minime pertinere plane scio. Neque ego ista illum in finem dicta volui, sed ideo duntaxat, ut appareat, quantę mihi molestię exhauriendę fuerint, vel solius Leemianę ortographię causa, dum in convenientiam Idiomatis Ungarorum, & Lapponum indagarem. Cum interea Ungari mei ortographiam per plura secula egregie cultam obtineant, brevem illam, facilem, certam, & ad omnes Lapponum sonos exprimendos natam, factam. Quęnam illa sit? paucis videamus. Utimur ergo Ungari vocalibus Latinorum quinque: a, e, i, o, u, notandum tamen, quod a sine accentu positum, sono obscuro, & profundo, quali ad o accedente efferamus. His vocalibus interdum superinducimus accentum acutum į, é, ķ, ó, ś, quo facto, sonum a priori distinctum obtinent, & quidem į clare, & distincte effertur, ut Latinorum scilicet a, & Saxonum ; relique vocales accentuatę, clare itidem, sed cum morula, quasi eandem geminando enunciantur. Quod si ab Ungaris vocalibus o, & u, duo puncta inscribantur ö, ü, sonos duros, & Ungaris proprios expriment: habent tamen utrosque Galli etiam, & priorem per eu, alterum per u designant. (*) Hinc patet, Ungarorum accentuatam vocalem, ęquivalere Leemianę diphtongo duabus vocalibus constanti, & Ungarorum vocalem punctatam ęquivalere Leemianę diphtongo tribus vocalibus constanti. Unde, si inter duas vocales punctatas collocari debeat una accentuata, Ungarus utetur vocalibus tribus, LEEMIUS vero octo, id quidem vix eveniet. Evenit e contra frequenter, ut vocalis punctata ponenda sit juxta accentuatam, aut una accentuata juxta alteram, in primo casu LEEMIUS utetur vocalibus quinque, in altero quatuor, Ungarus in utroque solum duabus, compendio certe non contemnendo.
(*) Aliqui vocalibus o, & u, litterulam e superponunt.Illud quoque hodierna Ungarorum ortographia habet commodi, quod, si litteram i contingat cum pręcedente, aut subsequente vocali in unam syllabam conjungi, adeoque virtutem suam vocalem amittere, quod, inquam, non littera i, sed j, (jotta) scribatur. (*) Sic non scribunt Fõzõie, (Cocus ipsius) Sed Fõzõje, LEEMIUS scribit: Vuosshiuoie. Hinc autem sit, ut dubium, quod vocalis i, juncta alteri vocali faceret, omnino tollatur. Si D. LEEMIO uti placuisset hac scribendi ratione, e numero Diphtongorum triginta novem, fere XX. eliminasset, omnes videlicet, quę e vocali i aliis vocalibus juncta efformantur. Et vero initio vocum, id ipsum diligenter pręstat, neque scribit iegn, (glacies) sed jegn, prout Ungari scribunt jég (glacies) quare idem in medio quoque vocum non faciat? ipse noverit. Sed satis de vocalibus! (*) Veteres interdum y loco j adhibuerunt.Consonantes liquescentes apud Ungaros occurrunt quatuor. Nempe: G, L, N, T. Harum liquescentia designatur adjungendo ipsis y. seu : Gy, Ly, Ny, Ty. adeoque y apud Ungaros nec vocalis, nec consonans est. Easdem Liquescentias apud Lappones reperiri supra jam monui. Pronunciatur autem littera composita Gy ad Ungaris, eo sono, quo a quibusdam Gallis litteram d ante ia, & ie efferi audimus; etsi enim plerique vocem Dieu, pronuncient Diö, non desunt tamen qui dicant: Gyö. Ly sonat nobis fere, ut Gallis ll, intra duas vocales positum, aut ut Italorum gli sequente vocali. Ny sonat, ut Gallorum, & Italorum n pręcedente g surdo. Ty Ungarorum sonat quoque apud Vlachos, & Italos in voce parchei, dicunt enim partyei. item apud Anglos, in voce Tutor, pronunciant enim tyutor. Varius sonus litterę S, nullam ortographię Ungaricę perito difficultatem parit; dum enim LEEMIUS quinque diversos sonos apud Lappones agnoscit, exprimendos per s, sh, zhi, dzhi, tzhi, Ungari agnoscunt sex, exprimendos per S. Z. Sz. Zs. Ts. Tz. reipsa etiam inter Lappones sextum sonum inveni. Notandum autem veteres Ungaros sonum ts per cz, vel cs, vel etiam ch expressisse; (*) moderna plerorumque ortographia caret littera c, ejusque loco in aliis casibus utuntur littera k. Illud etiam notandum, apud Ungaros litteram S non sonare, ut apud Latinos, sed quemadmodum apud Germanos , unde Ungarorum ts ęquivalet Germanorum
. Si vero sonum exprimere velint, quem Germani, aut Latini per S designant, Ungari scribunt Sz. Littera Z apud Ungaros fortiter sonat, uti Zain Hebręorum; quod si sonum exprimere velint, quem habet Germanorum Z, scribunt Tz. Utrumque prudenti oeconomia factum, cum enim sonus per litteras S, vel Z exprimendus frequentius multo in Idiomate Ungarico recurrat, quam sonus per Sz, & Tz exscribendus, maluerunt sonos rarius recurrentes duabus litteris exprimere, ut brevitati consulerent. Atque hęc de ortographia dixisse sufficiat. Jam enim patet, ortographiam Ungaricam ad exprimendos Lapponum sonos sufficientem esse, adeoque voces Lapponicas Ungarica ortographia exscribi posse. Quod quidem a me necessario fieri debebit, ubi hanc, vel illam Lapponicam vocem Ungaricam esse, ostendere voluero. Si enim voces Lapponicas, prout a LEEMIO in Nomenclatore scribuntur, Ungaris proposuero, eas neque legere, neque pronunciare gnari, trans mare ablegabunt; at si litteris Leemianis alias, ex Ungarorum ortographia desumptas, idem tamen sonantes, substituero, Ungari voces Lapponum, & legent, & pronunciabunt, & intelligent, & quasi consanguineas, atque fraternas benevole complectentur.
(*) Hodie sequimur Cl. PĮRIZ PĮPAI cujus Lexicon Latino-Ungaricum typis Academicis Tyrnavię recusum, & Germanico quoque idiomate locupletatum prostat. Nunc autem iterum Cibinii opera Cl. Petri BOD multipliciter auctum in lucem prodiit.Jam Wardoehusii, dum convenientiam Idiomatis Ungarici cum Lapponico certam, demonstratamque habebamus, nihil magis in votis habebat R. P. HELL atque, stabilem ortographię Ungaricę usum in libris, scriptisque Lapponum, abolita ortographia Norwegica, huic Idiomati minime congrua, surrogandam, inducendamque: sperabat quoque, Ubi Excellentissimo Comiti de THOTT convenientia binorum horum Idiomatum, ipsiusque ortographię Norwegicę ratio insufficiens, unaque modus scribendi Ungaricus, & compendiosus sane, & naturę Idiomatis congruentissimus, demonstrata fuerint, fore, ut Authoritate summi hujus Ministri Regii, Lappones Finmarchię eandem cum Ungaris scribendi rationem deinceps a suis Missionariis edocerentur, inque usum deducerent, quo & Ungari Lapponum, & Lappones Ungarorum libris tanquam suis uti, suumque Idioma invicem conservare, augere, perficere, exornare possent. Neque spes hęc R. Patrem HELL fesellerat; vix enim ista ego Regię scientiarum SOCIETATI pręlegeram, cum Excellentissimus Comes de THOTT Regię hujus SOCIETATIS Pręses, pro singulari sua, qua Gentem Lapponicam prosequitur benevolentia, animum induxit, ortographię Leemianę loco, utpote infirmę, & instabili, & multis partibus, ut res in incunabulis suis solent, vacillanti, ortographiam Ungaricam firmam, atque stabilem, & per plura secula egregie excultam, in libros Lapponum invehendi. Consilium hoc summi Viri, quemadmodum rei litterarię Lapponicę utilissimum, ita Genti Ungaricę perquam honorificum, magno utique me, Reverendumque P. HELL solatio affecit. Ut autem cogitata Excellentissimi Comitis, & facilius, & promptius in opus deducerentur, R. P. HELL bina prorsus necessaria censebat; primum: ut Lexicon LEEMII recens imprimi ceptum; atque ejusdem opus Grammaticum, faciem indueret Ungaricam. Alterum: ut esset quispiam Lapponum, qui a me ortographiam Ungaricam hodidiernam edoctus, & imprimendo Lexico, & instruendis in Idiomate Lapponico, futuris per Lapponiam Missionariis, & Ludi-Magistris pręesset. Necessarium proinde esse, ut Idiomatis Lapponici gnarus quispiam Hafniam, ubi tunc versabamur, evocaretur, quem coram, & ortographiam Ungaricam edocerem, & quocum in Lexico Leemiano ortographia Ungarica excribendo elaborarem. Vix hęc a R. Patre HELL Eidem Excellentissimo Comiti cum ea, qua par est, animi modestia, proposita fuere, cum illico datis ad Reverendissimum, Doctissimumque GUNNERUM Episcopum Nidrosiensem litteris, Venrandum D. Andream PORSANGER Nidrosia Hafniam evocavit. Vir hic natione Lappo Porsangriensis, adolescens adhuc Nidrosiam, seu Drontheimium e Finmarchia translatus, humanioribus litteris insigniter excultus, tum in Universitate Hafniensi Philosophicis, & Theologicis disciplinis informatus, triennio apud suę Gentis Lappones Missionarium egit, modo Nidrosię Templi Hospitalis Pastor constitutus. Adfuit ille non multos post dies, confectis plus centum milliaribus, & hyeme quidem rigidissima sęviente. Sed molesti itineris memoriam omnem brevi absterserat sincerissimum gaudium, quo se profundi minime dissimulavit, dum intelligeret: quanta affinitate Gens ipsius Lapponica conjuncta foret cum Ungaris, utpote quorum pręclaram existimationam & ipse, & alii per Daniam, atque Norwegiam diffusi Eruditi jam dudum ante, vel publica Historiarum fide inducti, habuissent. Extollebat pręterea majorem in modum mirabilem Divinę providentię circa se dispositionem, cui uni in acceptis referebat, quod pręter patriam consvetudinem enutritus, educatusque, aptus denique redditus sit, qui magno huic negotio operam non ultimam locare, & de Patria sua immortaliter bene mereri posset. Mandato quidem Excellentissimi Comitis primario, nempe: ut Ortographię Ungaricę leges condisceret, absque negotio satisfecit, neque enim difficile erat Viro litterato, & qui cum pręclara Ingeniorum Lapponicorum laude, pręter patriam suam linguam, Danicam quoque, Germanicam, Latinam, Gręcam, Hebraicam condidicerat, nostram scibendi methodum comprehendere. Plus laboris sibi vindicavit alterum Ejusdem Comitis Excellentissimi mandatum, & quod neminem Ungarrorum sine peculiari animi sensu, & grata summi Viri memoria lectorum puto. Conscripserat D. LEEM perelegans Lexicon Lapponicum Danico simul, & Latino Idiomate locupletatum, idque anno superiore Typis Nidrosiensibus nitidissime in quarto excudi ceperat, jamque philyrę quadraginta duę expressę habebantur, cum consilium hoc, de ortographia Ungarica inducenda, Excellentissimus Comes inierat. Quid hic facto opus? an eadem, qua ceptum est, ortographia Leemiana continuandum Lexicon? an rejectis iis, quę hactenus impressa erant, totum a capite Ortographia Ungarica reprimendum? posterius istud placuit. Mandatumque Domino PORSANGER, ut juncta mecum opera, in Lexico hoc ad Ungaricam Ortographiam reducendo laboraret. Ergo dies totos mecum commoratus, vocabula Lexici singula more patrio pronunciabat fideliter, ego eadem Ortographia Ungarica diligenter exscripsi, & in ordinem Alphabeti ita redegi, ut intra perexiguum tempus alteris typis subjici possent. Pręteres suadente, & hortante R. Patre HELL, atque Excellentissimo Comite ideam hanc multum approbante, vocabulis Lapponicis voces Ungaricas, idem significantes, ex Lexico MOLNĮRII, ubi licuit, adjunxi, quod si vox Ungarica cum Lapponica congruit, eę convenientiam Idiomatis utriusque recte probabunt. Ubi autem vox Ungarica discrepat a Lapponica, Missionariorum, inter Lappones degentium, erit inquirere, an non vox hęc Ungarica apud Lappones itidem in usu sit? neque enim in primo hoc Lexico omnia omnino vocabula Lapponica comprehendi potuisse, quisque facile intelligit. Imo vero, si quandoque voci Lapponicę affinem aliquam Ungaricam reperi, sed diversę significationis, Ungaricam hanc una cum sua significatione litteris cursivis in fine adjeci; ea iterum de causa, ut Missionarii videant, an non vox Lapponica pręter significationem in Lexico expressam, aliam adhuc obtineat, qualem scilicet vox similis apud Ungaros obtinet? quando iterum supponi non potest, vocum Lapponicarum significationes omnino omnes, in hoc Lexico esse relatas. Exemplum esto: Sub initium statim Lexici occurit vox Lapponica ABOM, huic subjunxi vocem Ungaricam ejusdem significationis: FORROK; & quoniam hęc ab illa discrepat, videndum erit olim Missionariis, an non vox FORROK Lapponibus quoque in usu sit? Vocem Ungaricam excipit significatio vocabuli Lapponici Danice expressa nempe; : tum significatio latina: efferveo.
Quia autem inter vocem Lapponicam ABOM, & Ungaricam HAB, HABZOM, aliqua videtur affinitas, has quoque voces Ungaricas cum sua significatione in fine adjunxi nempe: Hab (Spuma, unda) Habzom (Spumo, undo) fieri fortasse poterit, ut etiam vox Lapponica ABOM hanc alteram significationem habere deprehendatur. Denique Pręfationem ad hoc Lexicon pertinentem conscripsi, in qua causas mutatę ortographię Leemianę, tum mutationes ipsas, quę factę sunt, tum ortographię Ungaricę statum, & leges, item: vocales, & consonantes enunciandi modum, oeconomiam denique hujus operis universam ita luculenter, clare, & distincte exposui, ut lectori cuivis me satisfecisse videar. Excellentissimo certe Comiti de THOTT ita hęc probabantur omnia, ut propediem typis excudenda sponderet, atque exemplaria Lexici hujus in Ungariam quoque a se transmittenda polliceretur. Que ubi Ungari obtinuerint, occasionem simul obtinebunt, linguam suam patriam illustrandi, augendi, exornandi, atque sic, etiam hoc titulo, immortales Meccenati Excellentissimo agent, habebuntque gratias.
[index] [dedicatio] [§.1] [§.2] [§.3] [§.4] [§.5] [§.6] [§.7] [§.8] [§.9] [§.10] [§.11] [§.12]
