Redditus:
§. II.
An Idioma Ungarorum, & Lapponum idem sit? ex libris harum gentium investigari non debet.Postquam ostensum est, de connvenientia, aut diversitate Idiomatis judicium ferri non posse tum, cum diversæ gentes se mutuo non intelligunt, aliam viam sibi ineundam putant quidam Critici, facilem illam, nec prorsus incertam, si cætera feveant. Nempe: Libros ab utraque natione editos inter se comparant; & siquidem videant, eundem sensum iisdem verbis in utroque libro expressum, Idiomata convenire profitentur; contra si accidat, diversitatem Idiomatum, quasi decretorio argumento comprobatam definiunt, præsertim: si ad ulteriorem disquisitionem faciendam, aut animus ipsis, aut otium defit. At enim, ut in similibus libris, iidem sensus, iisdem, aut prope iisdem verbis exscripti videantur, Tria existimo necessaria. Primo. Ut uterque liber in sua gente laudem puritatis obtineat, hoc est: ut liber v. g. Lapponicus scriptus sit vocibus vere, & genuine Lapponicis, & pariter liber Ungaricus voces vere Ungaras complectatur. Si enim in libro Lapponico copia vocabulorum occurrat, quæ recenter a DD. Missionariis, librorum Authoribus, excogitatæ, & ex alio Idiomate in Lapponicam formam transmutatæ sunt, quis mirabitur eas in libro Ungarico non reperiri? certe autem libri Lapponici, quipauculi exstant, aut precatorii, aut ad Doctrinam Christianam pertinentes sunt. Cum ergo de DEO Summo, de Vita æterna, de Mysteriis Fidei nihil Lappones ante adventum Missionariorum noverint, neque vocabula his exprimendis apta habuerint, necessum erat, ut Doctores ipsorum vocabula undecunque accepta, his rebus imponerent, significationem novatrum vocum populo explicarent, & typis exscriptas voces Lapponibus memoriæ mandandas proponerent. Ita DEUM verum compellare docti sunt Imbel, vel Jumala, desumpto nomine a veteri Lapponum Idolo; ita nomen Sanctitatis (Passatas) a superstitiosis festis ipsis relictum est. Dum interea Ungari sub S. STEPHANO primo Rege circa annum Christi M. Christiana sacra amplexi omnes, DEUM Isten compellare edocti sunt, & Sanctitatis nomen per Szent exprimere. Cæteras ad DEUM, & Fidem pertinentes voces, undecunque acceperint Ungari a Norwegis certe non; ut adeo in his similibus multum eos differre necesse sit. Infinitus forem, si reliqua vellem recensere vocabula, quæ licet in Lapponicis libellis prostent, imo etiam in sermone apud Lappones jam usitata sint, origine tamen sua minime censeri possunt Lapponica, sed, vel a Norwegis, vel a vicinis Svecis successu temporum mutuata. Tales certe sunt voces omnes, quaæ ad Scientias, & Artes quomodolibet pertinent, item, quæ de statu Militari, Politico, de Agricultura, & Nautica &c. &c. inveniuntur. Pleraque item altilia, quadrupedia, piscesque de fama duntaxat Lappones noverunt. Ipsum nomen Panis (Leibe) vix inductor, ut credam, vere esse Lapponicum; præterquam enim quod cum Germanico , & Moschovitico
multum conveniat, advertendum est, Populos hosce a tot jam seculis pane, proprie nuncupato, caruisse; & quamvis concedam olim ipsos, dum meliores terras incolerent, pane usos, postmodum tamen nomen sine re interiisse arbitror. Ut ut sit: adeo multis novatis vocibus Idioma Lapponum refertum est, ut vel in perbrevi Oratione Dominica septem occurant. Nempe 1. ...qui es in Cælis. 2. Sanctificetur nomen Tuum. 3. Adveniat Regnum Tuum. 4. Panem nostrum &c. 5. Dimitte nobis debita nostra. 6. Sicut & nos dimittimus debitoribus nostris. 7. Ne nos inducas in Tentationem. Hæc certe ex ejus arbitrio pendebant, qui primus in Idioma Lapponum Orationem Dominicam convertit. Quid? quod in similium rerum translatione, non modo novatis vocibus utantur Missionarii, sed Paraphrases etiam adhibeant oppido varias: placet adducere Orationem Dominicam Grönlandorum, prout a D. ANDERSON in suis de Grönlandia relationibus germanice reddita est.
Pater noster, qui est in Cælis, tuum nomen (cum laude) extollatur ab homine. Quod Tuum est, sine ut adveniat. In verbo de Te agenti instrue nos. Si quid volueris in cælo, sine illud etiam sic fieri in terra. Da nobis hodie cibum nostrum. Noli irasci, quod nos inutiles, & Tibi inobedientes fuerimus. Iis, qui nobis irascuntur, nos non irascimur. Defende nos a diabolo. Quod est inutile (malum) ne sinas, ut tangamus. Cælum, & omnes res sunt Tuæ. Tu es magnus, & laudabilis semper. Amen. Omitto alia hujus generis documenta. Solum adferam animadversionem Ill. D. WÖLDIKE, in 2da parte Scriptorum Regiæ SOCIETATIS Scientiarum Hafniensis, ita loquentis; Missionarii, inquit, Danici 24. annorum spatio plures voces Danicas in linguam Grönlandicam induxerunt, quam veteres Norwegi quatuor, quæ in Grönlandia exegerunt, integris seculis. Si autem simile quid etiam inter Lappones factum est, & ut fieret, par, quæ apud Groenlandos erat necessitas, quid mirum, eosdem sensus in libris Lapponicis aliis verbis exprimi, quam in Ungaricis? Alterum, quod necesse existimo, ut ex collatis libris judicium de convenientia Idiomatis ferri possit, est, ut uterque liber eadem dialecto scriptus sit; sicut enim dialectorum diversitas facit, ut loquentes se mutuo non intelligant, ita eadem in causa est, ut iidem sensus diversis vocibus expressi videantur. Quod tum maxime evenit, si hæc dialecti diversitas magnam partem consistat, in omissione, transpositione, permutatione litterarum talium vocabulorum, quæ in contextu orationis sæpius repeti, & juxta sese collocari solent. Uti sunt: Pronomina, Suffixa, Interjectiones, verba itidem Auxiliaria. Cum enim ista frequentius recurrant, licet in singulis exigua mutatio accidat, tamen, cum in longiori serie juxta se positæ comparent, diversitatem inducere videntur longe maximam. Nunquam ego mihi persuasissem, constructionem hanc Danicam: , eundem sensum facere, ac,
, nisi comperissem e dialectorum diversitate, vocum harum litteras varie transmutari, eamque transmutationem usu aliquo didicissem. Jam autem; cum Ungaros inter, & Lappones dialecti varietatem intercedere debere ex superiori § pateat, necesse foret eum, qui libros combinare vult, diligenter prius investigare, in quonam hæc diversitas consistat? quarum litterarum transpositione, permutatione, omissione &c. oriatur? imo hanc ipsam permutationem in alterutro libro adhibere deberet, tum demum an iidem sensus, iisdem, aut prope iisdem verbis expressi sint? judicare posset.
Quamquam ne tum quidem adhuc judicare poterit hisi libri eadem ortographia exscripti sint. Atque hoc est Tertium illud, quod necessarium esse, supra memineram. Etsi enim diversitas dialectorum magnum in libros discrimen inducat, longe tamen majus inducere potest ortographie diversitas, quæ si sit paulo notabilior, uti in casu nostro, actum omnino acturus est, qui libros conciliare labora verit. Quia tamen de ortographia Lapponica Leemiana, & Ungarica paulo enucleatius infra dicturus sum, hic solum meminisse volui: nunquam Vertumnum tot assumpsisse species, atque figuras, sub quod diversis ortographiis Idioma, de quo mihi sermo est, hactenus comparuit. Quisque libelli Author jus sibi vindicat, ad suum sibi genium ortographiam efformandi. (*) Vetus hæc est GANANDRI querela, quam ut veram quoque ostenderet, quinque diversorum Authorum ortographias in sua Gramatica adducit, multum sane dispares, nempe: Tornæi, Granii, Lundii, Fielstromi, & Anonymi cujusdam, en illas! (*) Cl. IHRE in Dissertatione de Ortographia Lapponica hanc licentiam, & confusionem inde oriundam, luculenter perstrinxit jam anno MDCCXLII.
Ortographia Torna.
Atze
Jietze
Oidzod
Ziatzie
Kotzot
ZialmeGran.
Aggie
Jege
Auggud
Kiatzie
Kuggud
GialmeLund.
Atze
Jedz
Oitzot
Ziatze
Gaeckiot
ZialmeFielstr.
Attie
Etz egje
Adtiot
Tiatz
Kottiot
TialmeAnonym.
Ackie
Jegie
Aggiod
Giatze
Kotzot
GialmeLatine.
Pater.
Ipse.
Accipere.
Aqua.
Vocare.
Oculus.Quamvis vero quorundam Svecorum ortographia non penitus discedat ab Ungarorum scribendi methodo, discedit tamen multum in iis syllabis exscribendis, quibus Idioma hoc ab omnibus reliquis tam orientalibus, quam occidentalibus linguis, quasi proprio sibi charactere, distingitur. Ortographia vero, a D. LEEM usurpata, tantum differt ab ortographia Ungarorum, ut si constructionem Ungaricam ipsius ortographia exscriberem, eam a nemine Ungarorum, non dico, intelligendam, sed ne legendam quidem, atque pronunciandam esse certissime sciam. Sic exempli gratia, voces has: Azhiam Zhioordaiaa megien, nemo Ungarorum intelliget. At, si scripsero... Atyám tsordája megyen, protinus assequentur hunc sensum: Mei Patris grex ambulat. Atque hic nobis Ungaris inusitatus in Nomenclatore Leemiano voces Lapponicas exscribendi modus in causa erat omnino, cur disquisitionem Idiomas e libris Leemianis pertentans, animos vel in ipso principio laboris desponderim, meque nullam cum Idiomate Ungarico convenientiam (ex his quidem libris) videre, interroganti sæpius R. Patri HELL responderim. Si tamen adhuc alicui placuerit Biblia Ungarica, aut Orationem Dominicam Ungaricam cum Lapponica conferre, id facere per me quidem poterit; pronunciabit procul dubio, Idioma utrisque gentis prorsus nihil convenire: sed effatum argumento nitetur a peritis linguarum Criticis vix probando, cum ad judicium de convenientia Idiomatis ferendum, libri conferri non debeant, nisi qui proprio gentis Idiomate, & eadem dialecto, atque eadem prope ortographia exscripti sunt.
[index] [dedicatio] [§.1] [§.2] [§.3] [§.4] [§.5] [§.6] [§.7] [§.8] [§.9] [§.10] [§.11] [§.12]
